آب درمانی
آب درمانی
آب درمانی

آب درمانی(Hydrotherapy): دلایل ضرورت، مزایا ، معایب و توصیه های لازم

نوشته شده توسط
دوشنبه, 07 آبان 1397 ساعت 14:13
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

آب درمانی به معنای کاربرد آب به صورت داخلی یا خارجی برای درمان اختلالات فیزیکی یا روانی است. آب درمانی می تواند...

با شناوری کل بدن یا قسمت هایی از بدن در آب یا بدون شناوری از طریق پاشیدن یا ریختن آب روی بدن استفاده شود. در این مقاله تنها به کاربرد آب به صورت خارجی وقتی که به عنوان قسمتی از درمان فیزیوتراپی استفاده می شود، می پردازیم.
آب درمانی به عنوان یک روش درمان فیزیکی قدمت زیادی دارد. حمام در آب به عنوان درمان از آغاز خلقت در فرهنگ های بسیاری مورد توجه بوده است. در قرون 4 و 5 قبل از میلاد که از آب گرم و سرد برای درمان انواع بیماری ها استفاده می کردند تا رومی ها که در شروع قرن یکم پس از میلاد از حمام های درمانی در امپراتوری شان استفاده می کردند و ژاپنی ها از حمام های تشریفاتی از قدیم تاکنون استفاده می کرده اند. استفاده درمانی از آب در اواخر قرن 19 در اروپا رواج خاصی یافت. با پیشرفت چشمه های آب معدنی سلامت در مناطق بهاری اروپا و مدتی کوتاهی بعد در ایالات متحده امریکا در مناطقی که طبیعت آنها از نظر فصول گرم بهار مشابه بودند، رواج یافت. امروزه آب درمانی به علت اثراتی که بر جسم و روح دارد استفاده می شود. تحقیقات ثابت کرده اند که هیچ درمانی برای بیماری روانی وجود نداردکه قابل مقایسه با حمام و اثر تصفیه کنندگی آن بر خون باشد. تحول آب درمانی از نقش پیشگیری کننده و تفریحی به نقش درمانی یا توانبخشی برای بیماری ها در زمان شایع شدن بیماری فلج اطفال در سال های 1940 و 1950 اتفاق افتاد، زمانیکه یک فیزیوتراپیست به نام سیستر کنی (sister kenny) فعالیت در آب را جزئی از درمان بیماران بهبود یافته از فلج اطفال عنوان کرد. او فهمید خواص منحصر به فرد محیط آب، مثل شناوری، مقاومت و حفاظتی به این افراد ضعیف اجازه طیف وسیعی از تمرین های فیزیوتراپی را آسان تر و با امنیت بیشتری نسبت به خشکی می دهد. هرچند آب درمانی دارای طیف وسیعی از اثرات و فواید درمانی است، استفاده از آن امروزه در بیشتر درمان های فیزیوتراپی محدود است که علت عمده آن هزینه های تاسیس و حفظ یک مرکز آب درمانی استاندارد می باشد.


خواص فیزیکی آب

آب درمانی
آب درمانی

آب دارای خصوصیات فیزیکی منحصر به فردی است که منجر می شود برای کاربردهای توانبخشی مختلف کاملا مناسب باشد. این خصوصیات شامل هدایت گرمایی، گرمای ویژه نسبتا بالا، خاصیت شناوری (بیونسی)، مقاومت و فشار هیدروستاتیک می باشند.
گرمای ویژه و قابلیت هدایت گرمایی آب چندین برابر بیشتر از هوا است به همین دلیل از این ویژگی های آب برای گرم و سرد کردن سریع کل یا قسمتی از بدن مورد استفاده قرار می گیرد.

خاصیت شناوری (bouncy)

نیرویی است که از آب به طرف بالا بر بدن در خلاف جهت جاذبه وارد می شود. شناوری بدن در آب برای کاهش استرس و فشار وارده بر مفاصل، عضلات و بافت همبند تحمل کننده وزن کاربرد دارد. خاصیت شناوری همچنین می تواند برای بالا بردن اندام های ضعیف بدن بر خلاف جاذبه کمک کند یا حین انجام فعالیت های درمانی فیزیوتراپیست را در حفظ وزن بدن بیمار در آب یاری کند.

ویسکوزیته آب در برابر حرکت بدن در آب مقاومت ایجاد می کند. این مقاومت در خلاف جهت حرکت بدن ایجادمی شود. با افزایش سطح جلویی بدن که در مواجهه با آب است (استفاده از تخته های مخصوص آب درمانی) یا با افزایش سرعت حرکت بدن می توان مقاومت آب در برابر حرکت را افزایش داد یا تمرین را سخت کرد.

فشار هیدروستاتیک (hydrostatic pressure)

آب درمانی
آب درمانی

فشاری است که توسط مایعی که بدن در آن شناور است بر سطح بدن وارد می شود. نیرویی که آب بر بدن وارد می کند با افزایش عمق آب افزایش می یابد. بنابراین درحالیکه فرد ایستاده در آب قرار دارد، مقدار فشار وارد شده به اندام های تحتانی او نسبت به قسمت های فوقانی بدن و سر بیشتر است. این فشار می تواند اثراتی مشابه اثرات وسایل تولید کننده فشار مثل لباس های فشاری یا بانداژهای الاستیکی داشته باشند. در نتیجه شناوری در آب می تواند به بهبود گردش خون یا رفع ادم محیطی ناشی از بی کفایتی وریدی یا لنفاوی کمک نماید. البته برای اعمال این اثر لازم است که اندام ها به صورت عمودی در آب قرار گیرند. افزایش بازگشت وریدی در اثر افزایش فشار هیدروستاتیک وارد بر اندام می تواند عملکرد قلبی- عروقی را تسهیل کند. نقش حمایتی این فشار هیدروستاتیک آب به استحکام مفاصل بی ثبات یا عضلات ضعیف کمک می کند. البته زمانیکه بدن به صورت افقی در آب شناور است این ویژگی آب چندان مشهود نیست.


اثرات فیزیولوژیک آب درمانی

اثرات فیزیولوژیک آب ناشی از خواص فیزیکی آن است که قبلا شرح داده شدند. برخی از این اثرات شامل موارد زیر می باشند:


اثرات تمیزکنندگی (دبریدمان)

• فشار
• آنتی میکروب ها و سورفاکتانت های محیطی

اثرات عضلانی اسکلتی

• کاهش تحمل وزن
• تقویت
• کند نمودن سرعت کاهش دانسیته استخوانی
• کاهش کمتر چربی نسبت به سایر انواع ورزش

اثرات قلبی عروقی

• افزایش گردش خون وریدی
• افزایش برون ده قلبی
• کاهش ضربان قلب، فشار خون سیستول

اثرات تنفسی

• کاهش ظرفیت حیاتی
• افزایش کار تنفس
• کاهش آسم ناشی از ورزش

اثرات کلیوی

• ادرار زیاد
• افزایش دفع سدیم و پتاسیم
اثرات روانی
• آرام سازی یا تهییج بسته به دمای آب


تمرین در آب

انواع تمرین ها مانند شنا، دویدن با یا بدون کمربند و راه رفتن در آب می توانند انجام شوند. در کل بیمارها آزاد هستند که در حین ورزش در استخر حرکت کنند هر چند به منظور افزایش ایمنی ممکن است با طناب از پهلو به جایی بسته شوند.


موارد کلی استفاده از ورزش در آب

ورزش در آب برای افزایش گردش خون، قدرت عضلانی، ویسکوالاستیسیتی مفصل، انعطاف پذیری و دامنه حرکتی، بهبود راه رفتن، هماهنگی، بهبود شرایط قلبی- عروقی، تنفسی، سلامت روانی و کاهش درد، اسپاسم عضلانی و سفتی استفاده می شود.
توانایی آب در حفظ و هدایت گرما از نظر بالینی هنگام ورزش قسمتی از بدن در حالی که شناور در آب گرم است کاربرد دارد. ترکیب گرما و ورزش دادن به ویژه در موارد خاصی موثر است زیرا افزایش دمای بافت نرم می تواند موجب اتساع عروق و افزایش گردش خون، کاهش سفتی مفصل ، افزایش دامنه حرکتی مفصل و افزایش توانایی عملکردی شود که ناشی از ورزش می باشد.
اثرات آرام سازی ناشی از شناوری در آب گرم نیز می تواند موجب بهبود وضعیت روانی بیمار حین و بعد از ورزش های آبی شود. از آنجا که خاصیت شناوری آب نیروی جاذبه وارد بر ساختارهای تحمل کننده وزن را کاهش می دهد، بیمار هایی که اندام های ضعیفی دارند و مفاصل آنها به بار حساس است اغلب در آب ورزش های تقویتی، هماهنگی و تحملی را انجام می دهند که قادر به انجام آنها در خشکی نمی باشند. این مساله برای بهبود عملکرد و قدرت آنها مفید است. مقاومت آب حین حرکت مانند نیرویی در خلاف جهت عمل عضلات برای بهبود قدرت به کار می آید و اگر در جهت حرکت باشد برای کمک به عضلات ضعیف در ایجاد حرکت می تواند استفاده شود.
از آنجا که فشار هیدروستاتیک آب در اثر شناوری می تواند بازگشت خون از اندام ها به سمت قلب را تسهیل کند، گردش خون در ورزش های آبی نسبت به ورزش های خشکی بیشتر افزایش می یابد. همان طور که قبلا اشاره شد تغییر گردش خون در اثر فشار هیدروستاتیک آب بر اندام ها حین ورزش های آبی نیز می تواند وضعیت قلبی- عروقی و تنفسی را تسهیل و به رفع و کنترل ادم محیطی کمک کند.

کاربردهای خاص ورزش در آب

سهم ویژه خواص فیزیکی منحصر به فرد آب از جمله توانایی آن در حفظ و هدایت گرما، خاصیت شناوری، مقاومت و فشار هیدروستاتیک آن در تولید این اثرات آب درمانی برای مشکلات زیر موثر است:


مشکلات ارتوپدی

• کاهش تحمل وزن روی مفاصل
• مقاومت وابسته به سرعت
• تمرین های زنجیره باز و بسته
• تاثیر آب درمانی بر کاهش دانسیته استخوانی


مشکلات نورولوژیک

• تحریک حس عمقی
• افزایش ایمنی
• بهبود تعادل


کاهش آمادگی قلبی

• بهبود آمادگی قلبی در بیماران کم تحمل نسبت به ورزش های خشکی (غیر آبی)


بارداری

• کاهش تحمل وزن
• افزایش کمتر ضربان قلب حین ورزش
• کاهش خطر هایپرترمیای (افزایش بیش از حد دما) مادرزادی


آسم ناشی از ورزش

• کاهش آسم ناشی از ورزش نسبت به دیگر ورزش ها

مشکلات مربوط به افراد مسن

• بهبود تعادل
• بهبود قدرت
• بهبود آمادگی قلب عروقی
• بهبود تحرک عملکردی

آب درمانی در بیماران مبتلا به مشکلات ارتوپدی

آب درمانی
آب درمانی

محیط آب می تواند جهت تحمل وزن درجه بندی شده و مقاومت کنترل شده توسط بیمار استفاده شود تا به افراد دچار اختلال عضلانی- اسکلتی، نخاعی یا محیطی در انجام ورزش هایی که در خشکی به سختی انجام می شوند کمک کند. این مساله اجازه می دهد بیمار به دنبال آسیب، جراحی یا بی حرکتی، ورزش را زودتر شروع کند و بیماران مبتلا به بیماری های حساس به وزن مانند آرتروز یا آنهایی که دچار بیرون زدگی دیسک هستند قادر به انجام تمرین های ورزشی و تقویت عضلانی در آب باشند. انجام تمرین های ورزشی در آب موجب بهبود سریع تر و تحرک عملکردی بیشتر در این بیماران می شود.

آب درمانی در بیماران مبتلا به مشکلات نورولوژیک

ورزش در آب برای اختلالات، ناتوانایی ها و معلولیت های ناشی از اختلال عملکرد عصبی توصیه شده زیرا موجب تحریک حس عمقی و کاهش وزن بیمار در آب شده و محیط بی خطری برای حرکت را فراهم می نماید. تحریک حس عمقی می تواند در بیماران مبتلا به اختلال حس مرکزی مانند آنچه در بیماران دچار سکته مغزی و ضربه مغزی اتفاق می افتد، مفید باشد. کم وزنی در آب موجب تسهیل حرکت و کاهش خطر افتادن و نهایتا بهبود حرکت و آموزش فعالیت عملکردی و تقویت در بیماران دچار ضعف یا اختلال در کنترل حرکت می شود.

آب درمانی در دوران بارداری

تحقیقات اثرات مفید ورزش در آب را برای زنان باردار نشان داده اند. انجام تمرین در آب در مقایسه با خشکی فوایدی در زمینه حذف وزن از مفاصل تحمل کننده وزن، کنترل ادم محیطی و افزایش کمتر ضربان قلب، فشار خون و دمای بدن دارد. محققان دریافته اند زنان بارداری که در یک برنامه ورزش در آب یک ساعته 3 بار در هفته به مدت 6 هفته شرکت کردند نسبت به گروه کنترل که ورزش نکردند ناراحتی فیزیکی کمتر، تحرک بیشتر، تصویر بدنی بهتر و رفتارهای سلامتی بیشتری داشتند.

آب درمانی در کنترل ادم

شناوری در آب ادم محیطی را کاهش می دهد. این اثر ناشی از فشار هیدروستاتیک آب، تغییر در گردش خون و عملکرد کلیه است. بنابراین شناوری در آب برای درمان ادم محیطی به علل مختلف مثل بی کفایتی وریدی یا لنفاوی، اختلال عملکرد کلیه و تورم بعد از جراحی توصیه می شود. علاوه بر اثرات فشار هیدروستاتیک بر کاهش ادم بعد از جراحی، اثرات سرمایشی آب سرد نیز با تنگ کردن عروق و کاهش قابلیت نفوذ پذیری عروق در کاهش ادم موثر است.

آب درمانی در مشکلات مربوط به افراد مسن

گرچه ورزش عموما برای افراد بالای 60 سال مفید است، ورزش در آب به ویژه برای آنها کمک کننده است. انجام برنامه ورزشی در آب در افراد مسن قدرت، تحرک عملکردی، تعادل و کیفیت زندگی شان را افزایش می دهد. خاصیت شناوری در آب به رفع دردهای وابسته به سن و درد در حین ورزش کمک کرده و آنهایی را که در خشکی تعادل ضعیفی دارند حمایت می کند. ورزش در مقابل مقاومت آب به افزایش قدرت آنها کمک می کند.

موارد منع کاربرد و احتیاط های آب درمانی

هرچند هیدروتراپی درمانی نسبتا بی خطر است، استفاده از آن در بعضی از موارد ممنوعیت دارد و در بعضی موارد باید با احتیاط به کار رود. به طور مثال استفاده از آب گرم و یا آب سرد در بیمارانی که اختلال درک حس گرما و سرما دارند ممنوع است. انجام از آب درمانی در صورت وجود زخم یا خونریزیدر بدن، وجود زخم های عفونی، گیجی یا اختلال شناختی ممنوع است.
شناور کردن کامل بدن در آب خیلی گرم در موارد بارداری، بیماری ام- اس (multiple sclerosis) و نیز بیمارنی که تنظیم دمای بدن شان دچار اختلال است بایستی با احتیاط انجام شود.
شناور کردن کامل بدن در آب در مورد بیماران مبتلا به بی ثباتی قلبی، بیماریهای عفونی که ممکن است با آب منتشر شوند، بی اختیاری ادرای، صرع شدید ممنوعیت دارد.

خواندن 155 دفعه
دکتر مریم راستگو

دکتر مریم راستگو متولد سال 1360 در شهر تهران هستم. دیپلم خود را در رشته علوم تجربی را در سال 1378 گرفتم.
مقطع کارشناسی رشته فیزیوتراپی (PT. BSc) را از سال 1382-1378 در دانشکده توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی تهران به اتمام رساندم. مقطع کارشناسی ارشد فیزیوتراپی (PT. MSc) را از سال 1386-1383 در دانشکده توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی تهران تمام کردم، و مقطع دکترای تخصصی فیزیوتراپی (PT. PhD) از سال 1393-1388 در دانشکده توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی تهران گذراندم. از سال 1393 تا 1395 عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی بودم. سابقه 1 سال کار در مطب خصوصی به عنوان فیزیوتراپیست، 2 سال کار در بیمارستان کودکان مفید به عنوان فیزیوتراپیست اطفال و نیز 2 سال کار در بیمارستان شهدای تجریش را دارم. مولف کتاب کمردرد: روش های پیشگیری و درمان در سال 1386 توسط انتشارات ارجمند هستم که تاکنون 3 مرتبه تجدید چاپ شده است. در سال 1392 با کمک تجربیات ام در بیمارستان کودکان مفید کتاب راهنمای مراقبت از بیماران فیبروز کیستیک برای بیماران و خانواده آنها را نوشتم. مقالات و سخنرانی های متعددی را در مجلات و سمینارهای معتبر دنیا ارایه کردم. در حال حاضر در مطب شخصی خود مشغول به فعالیت هستم و خرسندم از اینکه حاصل سالها تحصیل، تحقیق، تدریس و تجربیات درمانی خود را در اختیار هموطنان عزیزم می گذارم و افتخار خدمت به بیماران را دارم.

physiotherapistsite.com

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.